ដំណើរតាមគន្លងចាស់៖ វត្ថុបីយ៉ាងនៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមដែលព្រះយេស៊ូវទំនងជាបានទតឃើញ

ការមើលកន្លែងនានាក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមដែលព្រះយេស៊ូវទំនងជាបានទតឃើញនោះ គឺជាវិធីដ៏មានប្រយោជន៍មួយ ដើម្បីចូលទៅកាន់អត្ថបទព្រះគម្ពីរ ហើយបង្កើនការយល់ដឹងឲ្យកាន់តែច្រើនអំពីផ្ទៃរឿងខាងក្រោយទាក់ទងនឹងភូមិសាស្ត្រ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃសម័យកាលដែលព្រះយេស៊ូវបានរស់នៅ។ កន្លែងជាច្រើននៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមក្នុងសម័យរបស់ព្រះយេស៊ូវត្រូវបានគេជីកកាយឃើញ ហើយរបកគំហើញទាំងនេះបញ្ជាក់ពីការពិពណ៌នាដ៏ត្រឹមត្រូវនៃកន្លែងទាំងនេះដែលមាននៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរដំណឹងល្អ។

១ កក្កដា ២០២៥អានរយៈពេល ១៨ នាទី

មើល៨៩ដង

ដំណើរតាមគន្លងចាស់៖ វត្ថុបីយ៉ាងនៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមដែលព្រះយេស៊ូវទំនងជាបានទតឃើញ

បុរាណវត្ថុវិទ្យា គឺជាឧបករណ៍ដ៏មានតម្លៃមួយដែលអនុញ្ញាតឲ្យយើងធ្វើដំណើរត្រឡប់ទៅក្នុងពេលវេលាអតីតកាល និងដើរតាមគន្លងរបស់មនុស្សដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុងទំព័រនៃព្រះគម្ពីរ។ ការមើលវត្ថុដែលបុគ្គលទាំងនេះបានឃើញ អនុញ្ញាតឲ្យយើងធ្វើបរិបទកម្ម និងយល់ដឹងអំពីអត្ថបទព្រះគម្ពីរនេះ ជាផ្នែកមួយនៃអត្ថបទជាភាគស្ដីពី «ដំណើរតាមគន្លងចាស់» ។ យើងបានត្រលប់ទៅពេលវេលាអតីតកាលដើម្បីមើលនូវអ្វីៗដែលលោក យ៉ូសែប ទំនងជាបានឃើញនៅក្នុងប្រទេសអេស៊ីព្ទ និងអ្វីៗដែលលោក ពេត្រុស ប្រហែលជាបានឃើញនៅស្រុកកាពើណិម។ ក្នុងអត្ថបទនេះ យើងនឹងផ្ដោតលើព្រះយេស៊ូវនៅក្រុងយេរូសាឡឹម។

ជីវប្រវត្តិរបស់ព្រះយេស៊ូវនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរសញ្ញាថ្មី (ម៉ាថាយ ម៉ាកុស លូកា និង យ៉ូហាន) កត់ត្រាថា ព្រះយេស៊ូវបានធ្វើដំណើរជាទៀងទាត់ទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡិម។ ក្នុងនាមជាបុរសសាសន៍យូដានៅសតវត្សទី១ ព្រះអង្គបានធ្វើធម្មយាត្រាដែលតម្រូវឲ្យធ្វើដំណើរ ដើម្បីប្រារព្ធពិធីបុណ្យរបស់សាសន៍យូដា (ឧ. បុណ្យនំបុ័ងឥតដំបែ—ម៉ាថាយ ២៦:១៧; បុណ្យបារាំ—យ៉ូហាន ៧:២, ១០; បុណ្យឆ្លង—យ៉ូហាន ១០:២២; បុណ្យពោរ (Purim)¹– យ៉ូហាន ៥:១ ។ល។)។ នេះជាវត្ថុបីយ៉ាងដែលព្រះយេស៊ូវទំនងជាបានទតឃើញអំឡុងពេលព្រះអង្គគង់នៅក្រុងយេរូសាឡឹម។

ស្រះស៊ីឡោម

[image]

ស្រះស៊ីឡោមត្រូវបានគេជីកកកាយរកឃើញក្នុងឆ្នាំ២០០៥ និងឆ្នាំ២០០៦។ ប្រភពរូបភាព៖ BiblePlaces.com

នៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរដំណឹងល្អ យើងបានអានអំពីរបៀបដែលព្រះយេស៊ូវបានប្រោសបុរសពិការភ្នែកម្នាក់យ៉ាងដូច្នេះថា៖ «ទ្រង់ក៏ស្តោះដាក់នៅដី ហើយយកទឹកព្រះឱស្ឋទ្រង់ធ្វើជាភក់ ទៅលាបភ្នែកនៃមនុស្សខ្វាក់នោះ រួចមានបន្ទូលទៅគាត់ថា ចូរទៅលាងក្នុងស្រះស៊ីឡោមទៅ (ស៊ីឡោម គឺស្រាយថា ចាត់ឲ្យទៅ) ដូច្នេះ គាត់ក៏ទៅលាង ហើយត្រឡប់មកវិញ ទាំងមើលឃើញ» (យ៉ូហាន ៩:៦-៧)។ ស្រះស៊ីឡោមច្បាស់ជានៅជិត ហើយច្បាស់ជាកន្លែងដែលព្រះយេស៊ូវធ្លាប់ស្គាល់រួចហើយ។ តាមពិត ជនជាតិយូដាភាគច្រើនដែលមកក្រុងយេរូសាឡិមបានស្គាល់ស្រះស៊ីឡោមហើយ ដ្បិតក្នុងអំឡុងពេលបុណ្យបារាំ សង្ឃម្នាក់បានដងទឹកពីស្រះនេះដាក់ក្នុងភាជន៍មាសមួយ ហើយដង្ហែទៅកាន់ព្រះវិហារវិញ។²

ដំណើរតាមគន្លងចាស់៖ វត្ថុបីយ៉ាងនៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមដែលព្រះយេស៊ូវទំនងជាបានទតឃើញ

ជណ្ដើរចូលទៅស្រះស៊ីឡោម។ ប្រភពរូបភាព៖ Abraham/Wikimedia Commons/Public Domain

អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ មនុស្សម្នាបានកំណត់ស្រះតូចមួយដែលទឹកផុសចេញពីប្រឡាយបង្ហូរទឹករបស់ស្ដេច ហេសេគា ថាជាស្រះស៊ីឡោម។ នេះជាកន្លែងដែលព្រះវិហារ ប៊ីហ្សានធីន (Byzantine) បានសាងសង់ឡើងដោយអធិរាជិនី អេដូគា (Empress Eudocia) ដើម្បីរំឭកដល់ការអស្ចារ្យនៃបុរសពិការភ្នែក។³

នៅឆ្នាំ ២០០៤ កម្មករដែលជួសជុលបំពង់បង្ហូរទឹកដែលមានចម្ងាយមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពីស្រះប៊ីហ្សានធីន (Byzantine) បានជីករកឃើញកាំជណ្ដើរថ្មធំៗជាច្រើនដុំ។ អ្នកបុរាណវត្ថុវិទ្យា អេលី ស៊ូគ្រុន (Eli Shukrun) និង រ៉ូននី រាជ (Ronny Reich) បានគេហៅឲ្យចូល ហើយបានជីកកកាយរកឃើញស្រះទឹកដ៏ធំមួយដែលគេបានប្រើប្រាស់ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី១ ដែលអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនជឿថាជាស្រះស៊ីឡោមនៅសម័យព្រះយេស៊ូវ។⁴ ស្រះទឹកនេះគេបានកំណត់កាលបរិច្ឆេទដោយប្រើកាក់ និងគ្រឿងស្មូនដែលគេបានរកឃើញកំឡុងពេលជីកកកាយ។ កាក់ចំនួនបួននៃសម័យសេ្ដច អាឡិចហ្សានឌើរ ជេនណែអ៊ុស (Alexander Jannaeus) (ប្រហែលឆ្នាំ ១០៣-៧៦ មុនគ.ស) គេបានរកឃើញនៅក្នុងម្នាងសិលានៃកាំជណ្ដើរដើម ដែលទាក់ទងនឹងការស្ថាបនារបស់វារហូតដល់ចុងសម័យរជ្ជកាលស្ដេច ហាសម៉ូណេ ឬនៅដើមសម័យពួកហេលេន (Hasmonean/Early Hellenistic)។ នៅក្បែរជ្រុងមួយនៃស្រះទឹកនៅក្នុងធ្លាផ្នែកកណ្ដាល ឬធ្លាក្បែរខាង អ្នកជីកបានកកាយរកឃើញគ្រឿងស្មូនប្រាសាទទីពីរ និងកាក់ពីសម័យនៃការបះបោររបស់សាសន៍យូដាដំបូង (៦៦-៧០ នៃគ.ស)។⁵ ដូច្នេះ ស្រះទឹកដ៏ធំនេះទំនងជាគេបានប្រើប្រាស់តាំងពីចុងសម័យរជ្ជកាលស្ដេច ហាសម៉ូណេ ឬនៅដើមសម័យពួកហេលេន រហូតដល់ការដួលរលំនៃក្រុងយេរូសាឡិមនៅពាក់កណ្ដាលនៃសតវត្សទីមួយ។ វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា ស្រះទឹកនេះគឺជាស្រះស៊ីឡោម ដែលព្រះយេស៊ូវធ្លាប់ស្គាល់ ហើយដែលបុរសពិការភ្នែកនោះបានជាសះស្បើយ។

ព្រះវិហារ

ដំបូងឡើយ ទីបន្ទាល់របស់សាក្សីដែលបានឃើញផ្ទាល់ភ្នែកបានកត់ត្រាថា ជាញឹកញាប់ ព្រះយេស៊ូវបានទៅព្រះវិហារ នៅពេលដែលព្រះអង្គគង់នៅក្រុងយេរូសាឡិម (ម៉ាថាយ ២១:១២; ២៤:១; ម៉ាកុស ១១:២៧; ១២:៣៥; យ៉ូហាន ៥:១៤; ៧:១៤; ៨:២, ព. ២០:១០:២៣)។ ខ្លោងទ្វារសំខាន់ៗដែលប្រើដោយអ្នកធ្វើដំណើរភាគច្រើនដែលមកព្រះវិហារ គឺខ្លោងទ្វារពីរច្រក និងបីច្រក (ឬខ្លោងទ្វារហ៊ូលដា) ដែលមានទីតាំងនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃភ្នំប្រាសាទ។⁶ ប្រភពមួយចំនួននៅសម័យរ៉ាប៊ីនិក (Rabbinic) ដំបូងអះអាងថា ខ្លោងទ្វារហ៊ូលដាទាំងពីរនៅភាគខាងត្បូង គេបានប្រើសម្រាប់ការចូល និងការចេញពីព្រះវិហារ (Mishnah Middot ១:៣; ២:២)។⁷ ការពិតដែលថាការងូតទឹកបែបពិធីសាសនាជាច្រើនដែលគេហៅថា មីកវ៉ុត (Mikvoit) (ឬមីកវ៉េ (Mikveh) ជាឯកវចនៈ) គេបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់នេះ បានបញ្ជាក់ពីសារៈសំខាន់នៃខ្លោងទ្វារទាំងនេះ។⁸

ខ្លោងទ្វារពីរច្រក និងបីច្រក ក៏ដូចជាជណ្ដើរភាគខាងត្បូងដែលនាំទៅដល់ខ្លោងទ្វារទាំងនេះនៅតែអាចមើលឃើញសព្វថ្ងៃនេះ។ តំបន់ភ្នំប្រាសាទ (Temple Mount) ភាគខាងត្បូងគេបានរកឃើញនៅក្នុងការជីករុករកមួយដែលដឹកនាំដោយលោក ប៊េនយ៉ាមីន ម៉ាហ្សារ (Benjamin Mazar) ពីឆ្នាំ ១៩៦៨-៧៨ និងក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក រ៉ូននី រាជ ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។ របកគំហើញមួយចំនួន រួមទាំងជណ្ដើរភាគខាងត្បូង ផ្លូវមួយខ្សែនៅសតវត្សរ៍ទី១ ការងូតទឹកបែបពិធីសាសនាជាច្រើន និងសិលាចារឹកកន្លែងផ្លុំត្រែដ៏ល្បីបានបន្ថែមដល់ការយល់ដឹងរបស់យើងអំពីមុខងារនៃព្រះវិហារក្នុងសម័យព្រះយេស៊ូវ។ ⁹ លោក ម៉ាហ្សារ បានរកឃើញជណ្ដើរដ៏ធំមួយ នៅពីមុខខ្លោងទ្វារពីរច្រក ដែលមានទទឹង ៦៥.៥៣ម៉ែត្រ ហើយមាន ៣០កាំ ដែលសាងសង់ពីដុំថ្មដែលគេបានកាត់តម្រឹមហើយ ដែលគេបានជួសជុល ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ ប្រាកដណាស់ ព្រះយេស៊ូវបានប្រើកាំជណ្ដើរទាំងនេះជាច្រើនដងដើម្បីយាងចូល និងយាងចេញពីព្រះវិហារ។

ខ្លោងទ្វារពីរច្រក និងបីច្រក ក៏ដូចជាជណ្ដើរភាគខាងត្បូងក្រុងយេរូសាឡិម។ យើអាចមើលឃើញខ្លោងទ្វារមួយក្នុងចំណោមខ្លោងទ្វារទាំងពីរនៅចំកណ្ដាលរូបភាព ត្រង់កន្លែងដែលជញ្ជាំងទាំងសងខាងជួបគ្នា នៅខាងលើបំផុតរបស់កាំជណ្ដើរ។
ប្រភពរូបភាព៖ Wilson44691 / Wikimedia Commons / Public Domain

បរិវេណនៃព្រះវិហារទាំងមូលបានបែងចែកជាទីធ្លាមួយចំនួន នៅពេលចូលទៅខាងក្នុង។ ទីធ្លាសម្រាប់សាសន៍ដទៃគឺជាតំបន់ដែលនៅជិតបំផុតដែលពួកសាសន៍ដទៃ និងមនុស្សមិនបរិសុទ្ធអាចចូលទៅព្រះវិហារបាន។ នៅចន្លោះទីធ្លានេះ និងទីធ្លាខាងក្នុងនៃបរិវេណព្រះវិហារ មានជញ្ជាំងមួយដែលជាសញ្ញាបម្រាមជាភាសាក្រិក និងឡាតាំង ដែលហាមឃាត់ជនបរទេសមិនឲ្យចូលហួសពីតំបន់ចំណុចនោះទេ។ លោក យ៉ូសែហ្វឺស (Josephus) ពិពណ៌នាអំពីសញ្ញាបម្រាមទាំងនេះនៅក្នុងវគ្គនៃអត្ថបទចំនួនពីរ៖

«ពេលអ្នកដើរកាត់ទីធ្លា [ទីមួយ] ទាំងនេះ រហូតដល់ [ទីធ្លានៃ]ព្រះវិហារទីពីរ មានផ្នែកមួយធ្វើពីថ្ម គ្រប់ជ្រុងទាំងអស់ ហើយមានកំពស់បីហត្ថ ហើយសំណង់របស់វាស្អាតណាស់។ នៅពីលើវា មានសសរឈរនៅចម្ងាយស្មើគ្នាពីសសរមួយទៅសសរមួយទៀត ហើយមានការប្រកាសពីក្រឹត្យវិន័យនៃភាពបរិសុទ្ធ ដោយខ្លះជាភាសាក្រិក និងខ្លះទៀតជាអក្សររ៉ូម៉ាំងថា មិនត្រូវឲ្យជនបរទេសចូលក្នុងទីសក្ការៈនោះឡើយ» (War ៥.៥.២)។¹⁰
«នេះជារបាំងទីមួយ ហើយមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពីរបាំងទីមួយ នៅចំកណ្ដាលនោះជារបាំងទីពីរ គឺ គេអាចឡើងទៅបានពីរបីកាំប៉ុណ្ណោះ។ កន្លែងនេះបានហ៊ុមព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងថ្ម សម្រាប់ចែកជាផ្នែកមួយ ដោយមានសិលាចារឹកដែលហាមមិនឲ្យជនបរទេសណាម្នាក់ចូលទៅក្នុងឡើយ បើមិនដូច្នោះទេ ពួកគេនឹងឈឺចាប់រហូតដល់ស្លាប់» (Antiquities ១៥.១១.៥)។ ¹¹

នៅឆ្នាំ ១៨៧១ ស្លាកសញ្ញាបម្រាមមួយក្នុងចំណោមផ្លាកសញ្ញាបម្រាម ទាំងនេះគេបានរកឃើញនៅក្រុងយេរូសាឡិម។ បន្ទះថ្មកំបោរនោះមានសិលាចារឹកប្រាំពីរជួរដែលសរសេរថា «ជនបរទេសមិនត្រូវចូលខាងក្នុងរនាំង ឬចូលទៅក្នុងទីធ្លាខាងមុខជុំវិញទីសក្ការៈឡើយ។ ជាលទ្ធផល អ្នកណាក៏ដោយដែលគេចាប់បាន គាត់នឹងត្រូវគេស្តីបន្ទោសចំពោះការស្លាប់របស់គាត់ផ្ទាល់»។¹² នៅឆ្នាំ ១៩៣៥ សិលាចារឹកបម្រាមពីការបែងចែកបរិវេណព្រះវិហារទីពីរ ត្រូវគេរកឃើញនៅខាងក្រៅទីក្រុងចាស់នៃក្រុងយេរូសាឡិម ក្បែរច្រកទ្វារតោ។ ព្រះយេស៊ូវ និងពួកសិស្សរបស់ទ្រង់ច្បាស់ជាបានឃើញសិលាចារឹកបម្រាមទាំងនេះជាច្រើនដង នៅពេលដែលទ្រង់ និងពួកគេបានចូលទៅក្នុងបរិវេណព្រះវិហារ។

សិលាចារឹកស្ដីពីបម្រាមមិនឲ្យចូលព្រះសិលាចារឹកបម្រាមក្នុងព្រះវិហារនៅក្នុងសារមន្ទីរបុរាណវត្ថុវិទ្យាអ៊ីស្តង់ប៊ុល។ ចំនួនដាននៃថ្នាំលាបពណ៌ក្រហមគេបានរកឃើញនៅក្នុងតួអក្សរមួយចំនួនដែលបង្ហាញថា សិលាចារឹកនេះធ្លាប់មានពណ៌ក្រហមភ្លឺ។ ប្រភពរូបភាព៖ oncenawhile/Wikimedia Commons/CC-BY-SA-៣.០

រាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ

សំណល់សេសសល់នៃប៉មមួយក្នុងចំណោមប៉មផ្សេងទៀត (អាចជាប៉ម Phasael ឬប៉ម Hippicus) ពីរាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ។ ផ្នែកកណ្ដាល (ថ្មធំជាង) គឺនៅសម័យស្ដេច ហេរ៉ូឌ ហើយផ្នែកខាងក្រោម និងផ្នែកខាងលើ (ថ្មតូចៗ) គេបានដាក់បន្ថែមនៅពេលក្រោយ។ ប្រភពរូបភាព៖ P. Bergheim/Wikimedia Commons/Public Domain

អគារពីរបានគ្របដណ្ដប់លើទេសភាពនៃក្រុងយេរូសាឡិមនៅសតវត្សរ៍ទីមួយគឺ៖ ព្រះវិហារ និងរាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ។ ប្រាកដណាស់ ព្រះយេស៊ូវច្បាស់ជាបានទតឃើញប៉មធំៗទាំងបីនៃរាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌដ៏អស្ចារ្យ ដែលស្ដេចបានដាក់ឈ្មោះឲ្យ ដើម្បីជាការផ្ដល់កិត្តិយសដល់មិត្តភក្ដិ និងញាតិវង្សរបស់ទ្រង់គឺ ហ៊ីបភីស (Hippicus) ផាសាអែល ( Phasael) និងមីរីយ៉ាមណេ (Miriamne)។ ទោះបើមិនត្រឹមត្រូវក៏ដោយ មូលដ្ឋាននៃប៉មបុរាណមួយក្នុងចំណោមប៉មបុរាណទាំងនេះនៅតែមានវត្តមាននៅឡើយនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះនៅជិតច្រកទ្វារយ៉ាហ្វ៊េ (Jaffa) ហើយគេនិយមស្គាល់ថាជា «ប៉មរបស់ស្ដេច ដាវីឌ»។ មនុស្សជាច្រើនកំណត់អត្តសញ្ញាណប៉មនេះថាជា ប៉មផាសាអែល ទោះបីជាប៉មហ៊ីលែល ហ្គេវ៉ា (Hillel Geva) បានប្រកែកថា វាជាកន្លែងដាក់សាកសពរបស់ហ៊ីបភីសក៏ដោយ។¹³ ទោះបើព្រះយេស៊ូវទំនងជាបានស្គាល់រាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ ពីខាងក្រៅក៏ដោយ តើមានភស្តុតាងណាមួយដែលថា ទ្រង់ធ្លាប់នៅក្នុងសំណង់អគារដ៏ល្បីនេះដែរឬទេ? ខ្ញុំជឿថា មាន។

នៅពេលលោក ប៉ុនទាស-ពីឡាត់ សួរចម្លើយព្រះយេស៊ូវរួចហើយ គេក៏នាំទ្រង់ទៅកាន់ «បន្ទាយរបស់លោកទេសាភិបាល» (យ៉ូហាន ១៨:២៨ គកស១៦) ដែលជាកន្លែងតែមួយ និងដូចគ្នានឹងទីធ្លាបន្ទាយ (Praetorium) (ម៉ាកុស ១៥:១៦ គកស១៦)។

នៅពេលដែលបុត្រារបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ៖ លោក អាខេឡូស (Archelaus) ត្រូវបានពួករ៉ូម៉ាំងទម្លាក់នៅឆ្នាំទី៦ នៃគ.ស. ពួកគេបានរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ទ្រង់។ បន្ទាប់មក ព្រះរាជវាំងដ៏អស្ចារ្យរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ បានក្លាយទៅជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់អភិបាលក្រុងរ៉ូម៉ាំង នៅពេលណាដែលគាត់បានទៅលេងក្រុងយេរូសាឡិម។ លោក ហ្វីឡូ នៃអាឡិចសាន់ឌ្រី (Philo of Alexandria) ដែលជាទស្សនវិទូមួយរូបនៅសម័យរបស់ព្រះយេស៊ូវបានពណ៌នាពីរាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ ថាជា «លំនៅដ្ឋានរបស់ពួកទេសាភិបាល»។ លោក យ៉ូសែប ក៏បានកំណត់អត្តសញ្ញាណលំនៅដ្ឋានរបស់អភិបាលរ៉ូម៉ាំងថាជារាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ ផងដែរ។¹⁴

បុរាណវិទូ ស៊ីម៉ុន ជីបសុន (Shimon Gibson) បានមានប្រសាសន៍ថា «សព្វថ្ងៃនេះ គំនិតដែលមានការឯកភាពរួមគ្នា មាននៅក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញគឺថា រាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ នៅភាគខាងលិចនៃទីក្រុងគឺដូចគ្នាទៅនឹងទីធ្លាបន្ទាយ (Praetorium) ហើយដែលនៅជិតនោះ ព្រះយេស៊ូវគេបានកាត់ទោសប្រហារជីវិត»។¹⁵

សព្វថ្ងៃនេះ ផ្នែកមួយនៃរាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ អាចគេបានមើលឃើញនៅក្បែរសារមន្ទីរ ប៉មរបស់ស្ដេច ដាវីឌ (Tower of David) នៅខាងក្រោមគុកគីស្លេ (Kishle) ដែលជាគុកនៅសម័យកាលអូតូម៉ង់ (Ottoman-era)។ កំផែងដ៏ធំរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ គឺគេអាចមើលឃើញនៅជាន់ទាបបំផុត ហើយនៅលើកំពូលកំផែងនោះគេបានសាងសង់ឡើងជាមួយនឹងស្រទាប់ផ្សេងៗនៃសំណង់តាមសម័យកាល។

សព្វថ្ងៃនេះ គេអាចមើលឃើញសំណល់សេសសល់នៃរាជវាំងរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ នៅក្រុងយេរូសាឡិមនៅក្បែរសារមន្ទីរ ប៉មរបស់ស្ដេច ដាវីឌ (Tower of David)។ ច្រកផ្លូវដែលធ្វើពីថ្មទាបជាងគេបំផុតនៅលើកំផែងគឺច្រកផ្លូវរបស់ស្ដេច ហេរ៉ូឌ។ប្រភពរូបភាព៖ The Tower of David Museum

សេចក្ដីសង្ខេប

ការមើលកន្លែងនានាក្នុងក្រុងយេរូសាឡិមដែលព្រះយេស៊ូវទំនងជាបានទតឃើញនោះ គឺជាវិធីដ៏មានប្រយោជន៍មួយ ដើម្បីចូលទៅកាន់អត្ថបទព្រះគម្ពីរ ហើយបង្កើនការយល់ដឹងឲ្យកាន់តែច្រើនអំពីផ្ទៃរឿងខាងក្រោយទាក់ទងនឹងភូមិសាស្ត្រ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃសម័យកាលដែលព្រះយេស៊ូវបានរស់នៅ។ កន្លែងជាច្រើននៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡិមក្នុងសម័យរបស់ព្រះយេស៊ូវ គេបានជីកកាយឃើញ ហើយរបកគំហើញទាំងនេះបញ្ជាក់ពីការពិពណ៌នាដ៏ត្រឹមត្រូវនៃកន្លែងទាំងឡាយដែលមាននៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរដំណឹងល្អ។

Endnotes

និពន្ធដោយ៖ Bryan Windle
បកប្រែដោយ៖ ជឿន ជីវិចន្ធា
ជំនួយការបកប្រែ៖ លោក Ryan Quey និងលោក ឈាង បូរ៉ា
កែសម្រួលដោយ៖ លោក ខែម បូឡុង, លោក ទេព រ៉ូ, លោក ឯក សត្យា,
លោក ហុង សម្ភស, លោក ស៊ូ ទិត្យ, លោក ឡង់ គីមឡុង និងលោកស្រី ឡូញ ស្រីរដ្ឋ
ដកស្រង់ខ្លះៗ និងកែសម្រួលចេញពី biblearchaeology.com ដោយមានការអនុញ្ញាត។

តើអ្នកគិតយ៉ាងណា?

២ពិន្ទុ

តើលោកអ្នកយល់យ៉ាងណាដែរ?

២៣៦

ពេញនិយម

កំណត់ហេតុបណ្ដាញ១១ សីហា ២០២៥

របកគំហើញកំពូលទាំងដប់ទាក់ទងនឹងសាវ័ក ប៉ុល

របកគំហើញទាំងនេះបង្ហាញថា កំណត់ត្រានៃជីវិតរបស់សាវ័ក ប៉ុល ដែលបានសរសេរនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរកិច្ចការ និងនៅក្នុងកណ្ឌសំបុត្ររបស់គាត់ត្រូវគេកត់ត្រាយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ មនុស្ស ទីកន្លែង និងព្រឹត្តិការណ៍ជាច្រើនដែលមានឈ្មោះក្នុងកណ្ឌគម្ពីរកិច្ចការបានបញ្ជាក់តាមរយៈបុរាណវត្ថុវិទ្យា។

អានបន្ថែម

២២១៦

កំណត់ហេតុបណ្ដាញ២៩ កក្កដា ២០២៥

របកគំហើញកំពូលទាំងដប់ទាក់ទងនឹងព្រះយេស៊ូវ

ព្រះគ្រីស្ទ «បានទទួលរងនូវទណ្ឌកម្មដ៏ធ្ងន់ធ្ងរក្នុងអំឡុងរាជ្យរបស់ស្ដេច ទីប៊ែរុស (Tiberius) ក្នុងកណ្តាប់ដៃនៃទេសាភិបាលម្នាក់របស់យើងគឺលោក ប៉ុនទាស ពីឡាត់។ សរុបមក គ្មានអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ណាម្នាក់ចោទសួរអំពីព្រះជន្មរបស់ព្រះយេស៊ូវនៃស្រុកណាសារ៉ែតនោះទេ មិនថាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រជាគ្រីស្ទបរិស័ទ ឬអ្នកមិនជឿព្រះនោះឡើយ។

អានបន្ថែម

របកគំហើញកំពូលទាំងដប់ទាក់ទងនឹងកណ្ឌគម្ពីរ អេសាយ

១១៨២

កំណត់ហេតុបណ្ដាញ២២ កក្កដា ២០២៥

របកគំហើញកំពូលទាំងដប់ទាក់ទងនឹងកណ្ឌគម្ពីរ អេសាយ

មានរបកគំហើញផ្សេងៗទៀតដែលមិនបានកត់ចុះនៅទីនេះ ដែលបញ្ជាក់ពីព័ត៌មានលម្អិតខាងប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរអេសាយ ដូចជាសំណេររបស់ពួកមេសូប៉ូតាមា (Mesopotamian writings) ដែលបង្ហាញពីចំណេះដឹងដ៏ត្រឹមត្រូវរបស់ហោរាអំពីការថ្វាយបង្គំរូបព្រះនៅសម័យបច្ចុប្បន្ន (អេសាយ ៤៤:១០-២០; ៤៦:១)។

អានបន្ថែម

អត្ថបទបន្ថែមពី កំណត់ហេតុបណ្ដាញ

ហេតុអ្វីបានជាព្រះយេស៊ូវទទួលបុណ្យជ្រមុជទឹក?

៥១៨៤

ក្តៅៗពេញនិយម

កំណត់ហេតុបណ្ដាញ១៣ កុម្ភៈ ២០២៦

ហេតុអ្វីបានជាព្រះយេស៊ូវទទួលបុណ្យជ្រមុជទឹក?

Why was Jesus baptized?

អានបន្ថែម

ហេតុអ្វីបានជាស្ត្រីមានចិត្តឆេះឆួលក្នុងព័ន្ធកិច្ច?

១៥២៨៦

ក្តៅៗពេញនិយម

កំណត់ហេតុបណ្ដាញ៦ មករា ២០២៦

ហេតុអ្វីបានជាស្ត្រីមានចិត្តឆេះឆួលក្នុងព័ន្ធកិច្ច?

វាគ្មានអ្វីគួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះទេ យើងបានទទួលសំណួរជាច្រើនពីបេសកជននៅតាមតំបន់នានា…

អានបន្ថែម

តើគ្រូគង្វាល និងពួកចាស់ទុំមានភាពខុសគ្នាឬ?(១ធីម៉ូថេ ៣)

៨២៤២

ក្តៅៗ

កំណត់ហេតុបណ្ដាញ៣០ ធ្នូ ២០២៥

តើគ្រូគង្វាល និងពួកចាស់ទុំមានភាពខុសគ្នាឬ?(១ធីម៉ូថេ ៣)

សាវ័ក ប៉ុល និងអ្នកនិពន្ធព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីផ្សេងទៀតបានប្រើប្រាស់ពាក្យថា «អ្នកត្រួតត្រា» ជំនួសគ្នាទៅវិញទៅមកជាមួយនឹងពាក្យ «ពួកចាស់ទុំ»។ ឧទាហរណ៍៖ សូមពិចារណានៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរ ទីតុស ១:៥-៧។

អានបន្ថែម

តើការជំនុំជម្រះដោយផ្អែកលើការប្រព្រឹត្តិមានន័យយ៉ាងដូចម្ដេច? (វិវរណៈ ២០ និង ២១)

៨២២០

ក្តៅៗពេញនិយម

កំណត់ហេតុបណ្ដាញ២៣ ធ្នូ ២០២៥

តើការជំនុំជម្រះដោយផ្អែកលើការប្រព្រឹត្តិមានន័យយ៉ាងដូចម្ដេច? (វិវរណៈ ២០ និង ២១)

ឯអ្នកណាដែលឈ្នះ នោះនឹងបានគ្រងសេចក្ដីទាំងនេះទុកជាមរដក អញនឹងធ្វើជាព្រះដល់អ្នកនោះ ហើយអ្នកនោះនឹងធ្វើជាកូន

អានបន្ថែម

មតិយោបល់

មានមតិយោបល់ដែលបានអនុម័ត 0

មិនទាន់មានមតិយោបល់ដែលបានអនុម័តទេ។

សរសេរមតិយោបល់

មតិយោបល់នឹងត្រូវបានពិនិត្យមុនពេលបង្ហាញ។

កំណត់ហេតុបណ្ដាញ

ដំណើរតាមគន្លងចាស់៖ វត្ថុបីយ៉ាងនៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមដែលព្រះយេស៊ូវទំនងជាបានទតឃើញ

១ កក្កដា ២០២៥អានរយៈពេល ១៨ នាទី

មើល៨៩ដង

ស្រះស៊ីឡោម

[image]

ជណ្ដើរចូលទៅស្រះស៊ីឡោម។ ប្រភពរូបភាព៖ Abraham/Wikimedia Commons/Public Domain

ព្រះវិហារ

«ពេលអ្នកដើរកាត់ទីធ្លា [ទីមួយ] ទាំងនេះ រហូតដល់ [ទីធ្លានៃ]ព្រះវិហារទីពីរ មានផ្នែកមួយធ្វើពីថ្ម គ្រប់ជ្រុងទាំងអស់ ហើយមានកំពស់បីហត្ថ ហើយសំណង់របស់វាស្អាតណាស់។ នៅពីលើវា មានសសរឈរនៅចម្ងាយស្មើគ្នាពីសសរមួយទៅសសរមួយទៀត ហើយមានការប្រកាសពីក្រឹត្យវិន័យនៃភាពបរិសុទ្ធ ដោយខ្លះជាភាសាក្រិក និងខ្លះទៀតជាអក្សររ៉ូម៉ាំងថា មិនត្រូវឲ្យជនបរទេសចូលក្នុងទីសក្ការៈនោះឡើយ» (War ៥.៥.២)។¹⁰
«នេះជារបាំងទីមួយ ហើយមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពីរបាំងទីមួយ នៅចំកណ្ដាលនោះជារបាំងទីពីរ គឺ គេអាចឡើងទៅបានពីរបីកាំប៉ុណ្ណោះ។ កន្លែងនេះបានហ៊ុមព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងថ្ម សម្រាប់ចែកជាផ្នែកមួយ ដោយមានសិលាចារឹកដែលហាមមិនឲ្យជនបរទេសណាម្នាក់ចូលទៅក្នុងឡើយ បើមិនដូច្នោះទេ ពួកគេនឹងឈឺចាប់រហូតដល់ស្លាប់» (Antiquities ១៥.១១.៥)។ ¹¹