ថ្ងៃទី២៤៖ ស្នាមទឹកខ្មៅ

Day 24 The Ink

កាលពីប្រាំរយឆ្នាំមុន សកម្មភាពដ៏ក្លាហានរបស់លោក ម៉ធិន លូសើរ បានបង្កើតឲ្យមានចលនាកំណែទម្រង់ខាងឯជំនឿ…

២៣ តុលា ២០២៦អានរយៈពេល ១៤ នាទី

មើល៣ដង

កាលពីប្រាំរយឆ្នាំមុន សកម្មភាពដ៏ក្លាហានរបស់លោក ម៉ធិន លូសើរ បានបង្កើតឲ្យមានចលនាកំណែទម្រង់ខាងឯជំនឿ ប៉ុន្តែលោកមិនបានធ្វើវាឡើងតែម្នាក់ឯងនោះទេ។ ចលនាកំណែទម្រង់នេះ គឺជាចលនារបស់វីរជនជាច្រើននាក់ ទាំងអ្នកដែលមានឈ្មោះល្បី និងអ្នកដែលមិនសូវមានគេស្គាល់ ដែលបានរួមចំណែកបង្កើតប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនេះ។

ស្នាមទឹកខ្មៅ

ទំព័រចំណងជើងនៃសៀវភៅការណែនាំអំពីគោលលទ្ធិនៃជំនឿគ្រីស្ទបរិស័ទ (Institutes of the Christian Religion) បោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ១៥៥៩ នៃគ.ស. របស់លោក ចន ខិលវិន មានបោះពុម្ពនូវរូបសញ្ញាមួយមកពីទីក្រុងហ្សឺណែវ។ រូបសញ្ញានេះមានបង្ហាញអំពីដើមអូលីវមួយដើម ដែលមានមែកខ្លះកាត់ចេញ។ មែកដែលកំពុងធ្លាក់ចុះទាំងនោះបង្ហាញមកជាមួយនូវបាវចនា "Noli altum sapere" ដែលមានន័យថា «កុំមានចិត្តអំនួតឡើយ»។ ដើមអូលីវនោះក៏មានបង់រុំនៅត្រង់កន្លែងដែលគេបានយកមែកផ្សេងៗមកផ្សាំជាប់នឹងវាផងដែរ។

គេបានរកឃើញរូបសញ្ញាដូចគ្នានេះ ដែលមានកំណែដើមដំបូងបង្អស់នៅក្នុងវចនានុក្រមភាសាឡាតាំង (Thesaurus Linguae Latinae) បោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ១៥៣១ នៃគ.ស.។ វាបានបន្ថែមនូវឃ្លា "sed time" ដែលមានន័យថា «ប៉ុន្តែ ចូរភ័យខ្លាចវិញ»។ បុរសនៅក្នុងរូបសញ្ញានេះ ប្រហែលជាសាវ័ក ប៉ុល។ សាវ័ក ប៉ុល បានសរសេរពាក្យទាំងនេះនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរ រ៉ូម ១១:១៩-២០។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយក៏ដុំថ្មដែលនៅជុំវិញជើងរបស់បុរសនោះបង្ហាញថា បុគ្គលនេះក៏អាចជាលោក ស្ទេផាន ផងដែរ។ គេបានស្គាល់លោក ស្ទេផាន តាមរយៈការអធិប្បាយដ៏មានអំណាច និងការស្លាប់ដោយសារជំនឿរបស់លោកនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរ កិច្ចការ ជំពូក៧។

ការភ្ជាប់ឯកសារយោងទាំងពីរនេះទៅនឹងព្រះគម្ពីរនៅត្រង់នេះមានសារៈសំខាន់ណាស់ ពីព្រោះឧបករណ៍នេះជារបស់លោក រ៉ូបឺត អេស្ទៀន (Robert Estienne) ដែលជា អ្នករៀបពុម្ពអក្សរ អ្នកបោះពុម្ពផ្សាយ និងជាអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់។ គេក៏បានស្គាល់ឈ្មោះលោកផងដែរថាជា លោក រ៉ូបឺតថូស៍ ស្ទេផានណូស៍ (Robertus Stephanus)។ ជីវិត និងអាជីពរបស់លោក អេស្ទៀន មានទំនាក់ទំនងតាមរបៀបជាច្រើនទៅនឹងសម័យកំណែទម្រង់។

អ្នករៀបពុម្ពអក្សរហ្លួង

លោក អេស្ទៀន គឺជាអ្នកបោះពុម្ពផ្សាយដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប អំឡុងដើមសតវត្សរ៍រហូតដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៦ នៃគ.ស.។ លោកគឺជាអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកព្រះគម្ពីរ និងអ្នកអក្សរសិល្ប៍បុរាណម្នាក់។ នៅពេលដែលលោកបានបំពេញការងារនៅក្នុងទីក្រុងប៉ារីស នាជំនាន់ស្តេច ហ្វ្រង់ស្វ័រ ទី១ (King Francis I) លោក អេស្ទៀន មានជំនាញយ៉ាងប៉ិនប្រសព្វ រហូតដល់គេបានហៅលោកថាជា «អ្នករៀបពុម្ពអក្សរហ្លួង»។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៣៩ នៃគ.ស. លោកបានក្លាយជាអ្នកបោះពុម្ពផ្សាយរបស់ស្តេចសម្រាប់ភាសាហេប្រឺ និងភាសាឡាតាំង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៤២ នៃគ.ស. លោកបានក្លាយជាអ្នកបោះពុម្ពផ្សាយរបស់ស្តេចសម្រាប់ភាសាក្រិក។

ស្តេចនៃប្រទេសបារាំងបានឈ្វេងយល់អំពីបំណងព្រះទ័យថ្មីនៃការសិក្សាអត្ថបទបុរាណៗ។ លោក អេស្ទៀន បានសរសេរថា «ជំនួសឲ្យការមិនស្ម័គ្រព្រះចិន្តាក្នុងការចែករំលែកកំណត់ត្រារបស់អ្នកនិពន្ធពីបុរាណ ដែលស្តេចទទួលបានពីប្រទេសអ៊ីតាលី និងប្រទេសក្រិកដោយបានចំណាយអស់មាសប្រាក់យ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នោះ ស្តេចបានមានផែនការធ្វើឲ្យគេអាចរកឯកសារទាំងនោះបាន និងឲ្យមានប្រយោជន៍សម្រាប់មនុស្សគ្រប់ៗគ្នា»។

ក្នុងអំឡុងពេលជាច្រើនឆ្នាំរបស់លោកនៅក្នុងប្រទេសបារាំង លោក អេស្ទៀន បានប្រមូល និងបោះពុម្ពសៀវភៅជាច្រើនដែលផ្ដោតលើភាសារួមមាន៖ សៀវភៅសិក្សាភាសាក្រិកកម្រិតមូលដ្ឋាន វចនានុក្រមឡាតាំង-បារាំង និងវចនានុក្រមភាសាឡាតាំង។ លោកក៏បានចាប់ផ្តើមការងារលើសៀវភៅដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺ វចនានុក្រមភាសាក្រិក ដែលបានក្លាយជាឯកសារយោងស្តង់ដារសម្រាប់វចនានុក្រមភាសាក្រិក និងវចនានុក្រមព្រះគម្ពីរ ព្រមទាំងការសិក្សាអំពីពាក្យពេចន៍ យ៉ាងហោចណាស់រហូតដល់អំឡុងឆ្នាំ១៨០០ នៃគ.ស.។

ការត្រឡប់ទៅរកប្រភពដើមវិញ

ដូចអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើននាក់នៃសម័យកំណែទម្រង់ដែរ លោក អេស្ទៀន ស្រឡាញ់អក្សរសិល្ប៍បុរាណណាស់។ លោកក៏បានផ្ដោតលើព្រះគម្ពីរផងដែរ ទាំងនៅក្នុងការបកប្រែជាភាសាឡាតាំង វ៉ុលកាត (Latin Vulgate) និងទាំងក្នុងច្បាប់ដើមជាភាសាហេប្រឺ និងភាសាក្រិក។ លោកបានបោះពុម្ពព្រះគម្ពីរសញ្ញាចាស់ជាភាសាហេប្រឺចំនួនពីរដង ហើយការបោះពុម្ពផ្សាយជាច្រើនលើកនូវព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីជាភាសាក្រិករបស់លោកក៏បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង និងមានប្រយោជន៍ចំពោះកិច្ចការខាងទេវសាស្ត្រនៃសម័យកំណែទម្រង់ដែរ។

លោក អេស្ទៀន បានបង្កើតប្រព័ន្ធមួយសម្រាប់បែងចែក និងដាក់លេខលើខគម្ពីរ ដែលគេបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងព្រះគម្ពីរ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ សៀវភៅដ៏ល្បីល្បាញដែលមានឈ្មោះថា អេឌីត្យូ រេហ្ស៊ីអា (Editio Regia) បោះពុម្ពនៅឆ្នាំ១៥៥០ នៃគ.ស. គឺជាស្នាដៃឯកនៃវិជ្ជាការ សិល្បៈ និងជំនាញបច្ចេកទេសរបស់លោក។ វាគឺជាព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីជាភាសាក្រិកដំបូងបង្អស់ ដែលរួមបញ្ចូលនូវកំណត់សម្គាល់បែបវិភាគ (critical notes) ដើម្បីបង្ហាញអំពីអត្ថបទអានផ្សេងៗគ្នា។ លោក អេស្ទៀន បានរកឃើញអត្ថបទអានផ្សេងៗគ្នាទាំងនេះនៅក្នុងហត្ថសំណេរចំនួនដប់ប្រាំច្បាប់ដែលលោកបានពិនិត្យមើលនៅពេលនោះ។ ព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីនេះ ដែលមានតួអក្សរក្រិកយ៉ាងស្រស់ស្អាតបង្កើតឡើងដោយលោក ក្លូដ ហ្គារ៉ាម៉ុង (Claude Garamond) បានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ព្រះគម្ពីរទីក្រុងហ្សឺណែវ (Geneva Bible) ជាភាសាអង់គ្លេស។ គេក៏បានប្រើប្រាស់វាក្នុងការសិក្សាព្រះបន្ទូលសម្រាប់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់ទៀតផងដែរ។

មកដល់ឆ្នាំ១៥៥០ លោក អេស្ទៀន បានបោះពុម្ពព្រះគម្ពីរឡាតាំង វ៉ុលកាត ជាច្រើនលើកនៅក្នុងទីក្រុងប៉ារីស។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការសិក្សារបស់លោកបានដឹកនាំលោកឲ្យងាកចេញពីអត្ថបទផ្លូវការរបស់ក្រុមជំនុំកាតូលិកនេះក្នុង «ទិសដៅពីរ» ផ្សេងទៀត។ លោកបានថយទៅក្រោយ «គឺទៅកាន់អត្ថបទដើមដែលស្ថិតនៅពីក្រោយអត្ថបទបកប្រែ» ហើយបន្តទៅមុខទៀត ដោយផ្តល់នូវការពន្យល់យ៉ាងពេញលេញ និងហ្មត់ចត់ជាងមុនសម្រាប់ «អ្នកអានដែលមានការអប់រំកម្រិតមធ្យម» ដែល «បានឈានចូលដល់កម្រិតនៃការកាត់ស្រាយ» (Robert Estienne, Royal Printer, ទំព័រ៧៦-៧៨)។

នៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយនាឆ្នាំ១៥៤៥ នៃគ.ស. លោកបានបញ្ចូលទាំងកំណត់សម្គាល់ដែលមិនមានការអនុញ្ញាតមួយចំនួននៅតាមគែមទំព័រ ដែលបានចោទសួរថា ការបកប្រែព្រះគម្ពីរវ៉ុលកាត ពីអត្ថបទដើមថា តើមានភាពត្រឹមត្រូវដែរឬទេ ហើយលោកក៏បានបន្ថែមការបកប្រែផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោកដោយយោងតាមអត្ថបទព្រះគម្ពីរជាភាសាក្រិក និងភាសាហេប្រឺ ទៅជាកំណែភាសាឡាតាំងថ្មីមួយនៅទន្ទឹមនឹងព្រះគម្ពីរវ៉ុលកាតនោះផងដែរ។ ព្រះគម្ពីរចុងក្រោយនេះបានធ្វើឲ្យគេសង្ស័យថា លោកជាអញ្ញទិដ្ឋិ (អ្នកកាន់ជំនឿឃ្លាតចាកសេចក្តីពិត) និងជាអ្នកមាន «ទស្សនៈតាមបែបលូទែរនិយម (Lutheran views)» នេះហើយជាមូលហេតុដែលធ្វើឲ្យលោក អេស្ទៀន ចាកចេញពីទីក្រុងប៉ារីស ហើយទៅរស់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនៅឆ្នាំ១៥៥០ នៃគ.ស.។

អ្នកបោះពុម្ពផ្សាយនៃទីក្រុងហ្សឺណែវ

លោក អេស្ទៀន បានរៀបចំម៉ាស៊ីនបោះពុម្ពរបស់លោក នៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ជាកន្លែងដែលចលនាប្រូតេស្តង់មានការគាំទ្រដោយចំហ។ លោកបានក្លាយជាអ្នកបោះពុម្ពដ៏ឆ្នើមបំផុតសម្រាប់បុព្វហេតុនៃចលនាកំណែទម្រង់។ ព្រះគម្ពីរភាសាបារាំង ដែលលោកបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ១៥៥៣ បានជំរុញបន្ថែមទៀតនូវការផ្ដោតសំខាន់របស់ចលនាកំណែទម្រង់ទៅលើមនុស្សធម្មតា ដែលអានព្រះគម្ពីរជាភាសាប្រចាំថ្ងៃរបស់ខ្លួន។ ការនិពន្ធដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយរបស់លោកគឺសៀវភៅគោលលទ្ធិនៃជំនឿគ្រីស្ទបរិស័ទ (Calvin’s Institutes) និងសេចក្តីអត្ថាធិប្បាយនានារបស់លោក ខិលវិន ព្រមទាំងសំណេរប្រូតេស្តង់ផ្សេងៗទៀត គឺសុទ្ធតែបានជួយដល់ចលនាដែលកំពុងរីកចម្រើននេះ។ ការនិពន្ធទាំងនេះមានគោលបំណងធានាថា មនុស្សអាចយល់ និងទទួលបានការដឹកនាំដោយព្រះបន្ទូល។

ការបោះពុម្ពផ្សាយសៀវភៅគោលលទ្ធិនៃជំនឿគ្រីស្ទបរិស័ទនៅឆ្នាំ១៥៥៩ នៃគ.ស. គឺជា «សេចក្តីសង្ខេបដែលពេញលេញបំផុតអំពីជំនឿតាមបែបប្រូតេស្តង់ ក្នុងអំឡុងពេលនៃចលនាកំណែទម្រង់» (John Calvin's "Institutes", ទំព័រ២១៩)។ មនុស្សមួយចំនួនបានចាត់ទុកសៀវភៅនេះថាជាសៀវភៅដ៏សំខាន់បំផុតពីចលនាកំណែទម្រង់។ ការបកប្រែសៀវភៅនេះជាភាសាផ្សេងៗចំនួនប្រាំមួយ (ប្រហែលជាប្រាំពីរភាសា) នៅត្រឹមឆ្នាំ១៦២៤ នៃគ.ស. បានបង្ហាញឲ្យឃើញអំពីសារៈសំខាន់របស់វា។ ការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់លោក អេស្ទៀន គឺងាយស្រួលអាន និងមានភាពស្រស់ស្អាត បើប្រៀបធៀបទៅនឹងស្តង់ដារសម័យទំនើបនេះ ដោយវាបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរីកចម្រើននៃក្រុមជំនុំកំណែទម្រង់ក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦។